میان دو خانه، دو زبان
شیما خدایار، مبتکر کتابخانه آنلاین «فرهنگسرا» در ویانا، برای ترویج فرهنگ کتابخوانی، حفظ زبان و فرهنگ فارسی و تقویت پیوندهای جامعه مهاجر افغان تلاش میکند.
تلاش شیما خدایار برای حفظ زبان مادری و تقویت همبستگی افغانها در اتریش
در میان غرفههای سیزدهمین جشنواره ادغام «از کابل تا ویانا» که در ماه جولای در ویانا برگزار شد، بازدیدکنندگان با ابتکارات گوناگونی از سوی جامعه مهاجر افغان آشنا میشدند. در یکی از این غرفهها، شیما خدایار، مسئول کتابخانه آنلاین «فرهنگسرا» و از فعالان بخش فرهنگی انجمن «آغاز نوین»، درباره پروژههایی سخن میگفت که هدفشان حفظ زبان و فرهنگ افغانستان در کنار کمک به ادغام مهاجران در جامعه اتریش است.
خدایار سالهاست که در حوزه فعالیتهای فرهنگی و آموزشی در میان جامعه افغانهای مقیم اتریش فعالیت میکند. او باور دارد که ادغام در جامعه جدید به معنای فراموش کردن ریشهها نیست. برعکس، مهاجران زمانی میتوانند با اعتمادبهنفس در جامعه میزبان مشارکت کنند که هویت فرهنگی خود را نیز حفظ کرده باشند.
در همین راستا، بخش فرهنگی انجمن «آغاز نوین» دو برنامه مهم را پیش میبرد: کتابخانه آنلاین «فرهنگسرا» و مکتب فارسی فرهنگ سرا.
او در توضیح این فعالیتها میگوید: «ما یک کتابخانه آنلاین زبان فارسی/دری تأسیس کردیم که شامل کتابهای ادبی، تاریخی و فرهنگی است. در کنار آن، نزدیک به دو سال میشود که مکتب فارسی/دری فرهنگ سرا را ایجاد کردهایم تا کودکان مهاجر افغان بتوانند زبان مادری خود را بیاموزند.»
هدف اصلی این مکتب، آموزش خواندن و نوشتن فارسی/دری به کودکانی است که در اتریش متولد شدهاند یا بخش بزرگی از زندگی خود را در این کشور سپری کردهاند. بسیاری از این کودکان زبان فارسی/دری را در خانه میشنوند و صحبت میکنند، اما توانایی خواندن و نوشتن آن را ندارند.
خدایار معتقد است که زبان مادری نقش مهمی در حفظ پیوند میان نسلها دارد.
او میگوید: «میخواهیم کودکان با فرهنگ خود آشنا بمانند و زبان مادری پلی برای گفتوگو میان فرزندان و والدین باشد.»
اما فعالیتی که بیش از همه به نام او گره خورده، مدیریت کتابخانه آنلاین «فرهنگسرا» است؛ ابتکاری که از یک مشاهده ساده آغاز شد.
خدایار میگوید زمانی متوجه شد که بسیاری از خانوادههای افغان در مهاجرت، هرچند کتابخانههای کوچکی در خانههای خود دارند، اما این کتابها کمتر مورد استفاده قرار میگیرند.
«فکر کردم چگونه میتوان این کتابها را دوباره به جریان انداخت. برخی از این کتابها بسیار ارزشمند بودند، اما سالها روی قفسهها مانده بودند.»
او از کتابها عکس گرفت، فهرستی تهیه کرد و آن را در یک کانال تلگرامی منتشر ساخت. هر فردی که به کتابی نیاز داشت، میتوانست با او تماس بگیرد و سپس به صاحب کتاب معرفی شود.
این روند در ظاهر ساده بود، اما پیامدهای اجتماعی مهمی داشت.
افرادی که پیش از آن یکدیگر را نمیشناختند، برای دریافت یا امانت دادن کتاب با هم ملاقات میکردند. گاهی این دیدارها به گفتوگوهای طولانی، نوشیدن چای یا قهوه و شکلگیری دوستیهای تازه منجر میشد.
«هدف من فقط رساندن کتاب به دست خواننده نبود. میخواستم افراد جامعه نیز یکدیگر را پیدا کنند و با هم ارتباط بگیرند.»
برای خدایار، این پروژه پاسخی به چالشی بزرگتر نیز بود؛ وابستگی بیش از حد به شبکههای اجتماعی و دنیای مجازی.
او میگوید: «وقتی دیدم مردم ما ساعتهای زیادی را در فضای مجازی سپری میکنند، خواستم آنها دوباره به دنیای واقعی و به کتاب خواندن بازگردند.»
به باور او، مطالعه نه تنها دانش افراد را افزایش میدهد، بلکه زمینه تفکر عمیقتر و گفتوگوهای سازندهتر را نیز فراهم میکند.
زندگی شخصی خدایار نیز داستان سازگاری با شرایط جدید است. او در افغانستان در رشته حقوق و دیپلماسی تحصیل میکرد و بخشی از آموزش خود را در کابل و بخشی را در مزارشریف گذراند. اما جنگ اجازه نداد تحصیلاتش را به پایان برساند.
پس از مهاجرت به اتریش در ۲۶ سال پیش، مسیر آموزشی خود را از نو تعریف کرد. او تحصیلاتش را در حوزه زبان و آموزش ادامه داد و بعدها به عنوان معلم زبان فعالیت کرد.
این تجربه مهاجرت، نگاه او را نسبت به چالشهای جامعه افغان در اروپا شکل داده است.
او باور دارد که افغانهای مهاجر بیش از هر چیز به همبستگی، همکاری و افرادی نیاز دارند که واقعاً برای جامعه خود دغدغه داشته باشند.
در عین حال، معتقد است بسیاری از افغانها هنوز نتوانستهاند واقعیت زندگی در خارج از کشور را به طور کامل بپذیرند.
«اگر بتوانم یک مشکل را حل کنم، این خواهد بود که مردم ما بپذیرند دیگر در افغانستان زندگی نمیکنند.»
خدایار میگوید بسیاری از مهاجران همچنان در رؤیای بازگشت زندگی میکنند و بیشتر درگیر مشکلات افغانستان هستند تا ساختن آینده خود در کشورهای محل اقامتشان.
«ما نباید فقط به بازسازی افغانستان فکر کنیم. باید زندگی خود را نیز در کشور جدید بازسازی کنیم.»
با این حال، او حفظ فرهنگ و ادغام را دو مسیر جداگانه نمیبیند. از نگاه او، هویت فرهنگی قوی میتواند به مهاجران کمک کند تا با اعتماد بیشتری در جامعه جدید حضور پیدا کنند.
به همین دلیل، کتابخانه آنلاین «فرهنگسرا» و مکتب فارسی فرهنگ سرا صرفاً پروژههای فرهنگی نیستند؛ بلکه تلاشی برای ایجاد پیوند میان گذشته و آیندهاند. تلاشی برای آنکه نسل جدید افغانهای اتریش، هم زبان و فرهنگ نیاکان خود را بشناسند و هم بتوانند جایگاه خود را در جامعه جدید پیدا کنند.
در روزگاری که بخش بزرگی از زندگی در صفحههای تلفن همراه خلاصه شده است، خدایار همچنان به قدرت کتاب، گفتوگو و ارتباط انسانی باور دارد. برای او، هر کتابی که از دستی به دست دیگر میرسد، تنها یک کتاب نیست؛ فرصتی است برای یادگیری، آشنایی و ساختن جامعهای نیرومندتر در مهاجرت.
