په هالند کې د پښتو ډیجیټل راتلونکی: د افغان دیاسپورا د هویت ساتلو نوې مبارزه

د پښتو ډیجیټل کول د افغان دیاسپورا په لاس کې د راتلونکي نسل لپاره هغه پل دی چې ژبه به د ټکنالوژۍ له کاروان سره همګامه وساتي، کلتوري اړیکې به ټینګې کړي او د یووالي احساس به پیاوړی کړي.

عبدالوکیل اټک 

په اروپا کې د کډوالۍ د اوږدو کلونو په بهیر کې د پښتو ژبې د ډیجیټل کولو لپاره یو مهم حرکت رامنځته شوی دی. د دې حرکت له مخکښو څېرو څخه خیبر وصال دی؛ هغه د پښتو ژبې د پرمختګ یو مخکښ مبارز او رضاکار همکار دی چې د پښتو ژبې د ډیجیټل کولو او له عصري ټکنالوژۍ سره د هغې د نښلولو لپاره ژمن دی او په دې برخه کې د هر ډول نوښت او بهیر ملاتړ کوي. نوموړی، سره له دې چې د انجینرۍ مسلک لري، د پښتو ژبې د پرمختګ لپاره له نه ستړې کېدونکې مبارزې سره نږدې تړلی دی. وصال نږدې دوه دېرش کاله کېږي چې په هالند کې ژوند کوي، خو د ماشومتوب له زمانې راهیسې د پښتو دودونو، شعرونو او فرهنګ سره ژوره مینه لري. خیبر وصال څه ناڅه دوه لسیزې د شملې ټولنې مشر او د پیوستون ـ د افغان ټولنیز پرمختګ ټولنې مشر دی. د هغه لپاره ژبه یوازې د خبرو وسیله نه ده؛ ژبه د هویت، د کلتور د دوام او د ټولنیز یووالي بنسټ دی. همدا احساس دی چې هغه یې د پښتو د ډیجیټل کولو لور ته هڅولی دی.

خیبر وصال په کابل کې زدکړې پیل کړې، خو دولس کلن و چې په هالند کې مېشت شو او منځنۍ او لوړې زده کړې یې په هالند کې بشپړې کړې. خیبر وصال د انجینرۍ له پوهنځي فارغ شو او وروسته یې د امستردام له پوهنتون څخه دویمه ماسټري په اقتصاد کې ترلاسه کړه. د هغه ژوند د افغان دیاسپورا د هغه نسل کیسه ده چې له وطنه لرې، خو د ژبې او کلتور د بقا لپاره تر ټولو ستر کارونه کوي. د هغه په اند، د ژبې بقا د ټکنالوژۍ له ادغام سره تړلې ده. که ژبه د ډیجیټل نړۍ برخه نه شي، د نسلونو ترمنځ د انتقال په پروسه کې کمزورې کېږي. د همدې لپاره هغه د هغو کسانو ملاتړ کوي چې د پښتو ژبې د ډیجیټل کولو لپاره کار کوي.

د درې نوښتګرو کارونه او د ژبې ډیجیټل بنسټونه

د جون په ۱۴مه، د پیوستون ـ د افغان ټولنیز پرمختګ ټولنې په نوښت، په هالند کې د پښتو د ورځې په نوم یوه پوهنیزه غونډه وشوه. په دې غونډه کې درې هغه ځوانان وستایل شول چې د پښتو ژبې د ډیجیټل کولو او مصنوعي ځیرکتیا په برخه کې یې تاریخي کارونه کړي دي. دا ستاینه یوازې د هغوی د شخصي هڅو نمانځنه نه وه، بلکې د افغان دیاسپورا د نوښت ځواک یوه نښه وه—هغه ځواک چې د دولتونو او اکاډمیو د نشتوالي تشه ډکوي او د ژبې د بقا لپاره مهم کارونه ترسره کوي.

لومړی کس احمد ولي اڅکزی و، چې په جرمني کې مېشت دی او د انجینرۍ ترڅنګ په پښتو کې ماسټري لري. د هغه وېبپاڼه قاموسونه.کم د پښتو لغتونو تر ټولو ستره زېرمه ده. نږدې ۲۵ کاله کېږي چې هغه په سلګونو زره لغتونه پکې ځای پر ځای کړي او شاوخوا ۲۰۰ زره شعري کرښې او پښتو شعرونه یې راټول کړي دي. د ښاغلي اڅکزي تر ټولو مهمه لاسته راوړنه د پښتو ژبې د ډیجیټل کولو، قاموس لیکنې او د ژبنیو سرچینو د پراختیا په برخه کې ده. د هغه د کارونو په پایله کې زرګونه پښتانه، لیکوالان، ژورنالېستان، ژبپوهان او زده کوونکي هره ورځ له معتبرو انلاین ژبنیو سرچینو ګټه اخلي. ښاغلی اڅکزی د پښتو ژبې د ډیجیټل کولو بنسټګر بللی شو.

دویم کس انجنیر حنیف رحمان و، چې په لندن کې ژوند کوي او د اکسفورډ پوهنتون څخه په سافټویر انجینرۍ کې ماسټري لري. هغه د مصنوعي ځیرکتیا په نړیواله پروژه، Mozilla Common Voice، کې د پښتو ژبې مسؤول دی. حنیف د پښتو لپاره یوه ستره ژبنۍ زېرمه (کورپس) جوړه کړې ده. نوموړي د پښتو ژبې لپاره د نړۍ له سترو پرانیستو غږیزو زېرمو څخه یوه، Mozilla Common Voice، رامنځته کړې ده. همدارنګه یې د پښتو د غږ پېژندنې او له کمپیوټر سره د پښتو په ژبه د خبرو اترو په پروژو کې مهم رول لوبولی، او د پښتو لپاره یې د ۱.۲۵ میلیارده کلمو یوه ستره ژبنۍ زېرمه جوړه کړې ده. دا د مصنوعي ځیرکتیا لپاره هغه زېرمه ده چې پرته له هغې کمپیوټر نه شي کولی ژبه په سمه توګه وپېژني، ګړدود (لهجه) تشخیص کړي او د غږونو د پېژندنې سیستمونه جوړ کړي. د هغه کار د دې مانا لري چې پښتو اوس د مصنوعي ځیرکتیا په نړیوال ډګر کې د سیالۍ وړ شوې ده.

درېیم کس جانداد جهاني و، چې په جرمني کې ژوند کوي. ښاغلی جهاني لیکوال، ژورنالېست، د پوهنتون پخوانی استاد، رسنیز فعال او د پښتو ژبې د ډیجیټل پرمختګ لپاره رضاکار همکار دی. هغه د خلکو د ګډون لپاره د ګډون ډلې جوړې کړې، خلک یې وهڅول چې خپل غږونه ثبت کړي، لهجې خوندي کړي او ښځینه غږونه هم راټول کړي. د دې کار پایله حیرانوونکې ده: د پښتو ژبې لپاره اوس شپږ زره ساعته غږیزه زېرمه شته، او پښتو د Common Voice په نړیواله پروژه کې د غږونو د ثبت په برخه کې د نړۍ له سترو ژبو—انګلیسي، عربي او هسپانوي—مخکې شوې ده.

وصال د دوی کار ته په درناوي سره وايي:

«دغه درې ځوانانو ډېر لوی کار کړی دی؛ حتا د دولتونو او اکاډمیو په کچه یې کار کړی دی.»

ډیجیټل کول: د افغان دیاسپورا د هویت ساتلو وسیله

د ژبې ډیجیټل کول یوازې تخنیکي پروژه نه ده؛ دا د کلتور د ساتنې، د هویت د ټینګښت او د ټولنیز یووالي د پیاوړتیا پروژه ده. د افغان دیاسپورا لپاره، چې له وطنه لرې ژوند کوي، ژبه د هویت تر ټولو مهمه ستنه ده. کله چې نسلونه په اروپا، امریکا او نورو هېوادونو کې لویېږي، د ژبې د انتقال ستونزه رامنځته کېږي. ماشومان په کور کې پښتو اوري، خو په ښوونځي، ټولنیزو اړیکو او ډیجیټل نړۍ کې له نورو ژبو سره مخ کېږي. که ژبه د ډیجیټل نړۍ برخه نه شي، د نسلونو ترمنځ د انتقال پروسه کمزورې کېږي.

ډیجیټل کول د دې ستونزې حل دی. کله چې ژبه په موبایلونو، کمپیوټرونو، مصنوعي ځیرکتیا او انلاین زده‌کړه کې ځای ولري، نو د نسلونو ترمنځ د انتقال پروسه اسانه کېږي. د اڅکزي قاموسونه.کم وېبپاڼه، د حنیف رحمان ژبنۍ او متني زېرمه او د جهاني غږیزه زېرمه هغه بنسټونه دي چې د ژبې د ژوند لپاره حیاتي دي. دا بنسټونه د دې مانا لري چې پښتو اوس د ډیجیټل نړۍ برخه ده، او دا د ژبې د بقا لپاره تر ټولو مهم ګام دی.

د افغان دیاسپورا لپاره، ډیجیټل کول د کلتور د ساتنې وسیله ده. کله چې ژبه ژوندۍ وي، کلتور ژوندی وي. شعرونه، متلونه، لهجې، دودونه او د خلکو غږونه هغه کلتوري شتمنۍ دي چې د ډیجیټل کولو له لارې خوندي کېږي. د دې کار پایله یوازې تخنیکي نه ده؛ دا د ټولنیز یووالي پیاوړتیا ده. هغه افغانان چې په اروپا کې ژوند کوي، د ژبې له لارې یو له بل سره نښلي، د کلتور له لارې یووالی پیدا کوي او د ډیجیټل نړۍ له لارې خپل هویت خوندي کوي.

په دې توګه، د پښتو ډیجیټل کول د افغان دیاسپورا په لاس کې د راتلونکي نسل لپاره هغه پل دی چې ژبه به د ټکنالوژۍ له کاروان سره همګامه وساتي، کلتوري اړیکې به ټینګې کړي او د یووالي احساس به پیاوړی کړي. دا پروژه یوازې د ژبې د بقا لپاره نه ده؛ دا د هویت د دوام، د کلتور د ساتنې او د ټولنیز یووالي د پیاوړتیا لپاره یوه ستره مبارزه ده.

عبدالوکیل اټک د لغمان او نورستان پخوانی د اطلاعاتو او کولتور رییس ، لیکوال ، شاعر او مبصر. 

 یادونه: د مقالې محتوا یوازې د لیکوال مسؤلیت دی. د افغان دیاسپورا شبکه به په مقالو کې د هر ډول ناسم یا غلط بیان مسؤلیت په غاړه  نه اخلي.